Quy trình điều dưỡng - Nền tảng của chăm sóc người bệnh

Cùng với sự phát triển của khoa học y học và yêu cầu ngày càng cao về chất lượng dịch vụ y tế, vai trò của điều dưỡng ngày càng được mở rộng. Điều dưỡng không chỉ thực hiện các kỹ thuật chăm sóc và phối hợp thực hiện y lệnh mà còn trực tiếp nhận định, theo dõi tình trạng người bệnh, phát hiện sớm những bất thường, giáo dục sức khỏe và phối hợp với các thành viên trong nhóm chăm sóc. Vì vậy, nâng cao chất lượng thực hành điều dưỡng là một trong những yếu tố quan trọng góp phần bảo đảm an toàn người bệnh và chất lượng khám bệnh, chữa bệnh.

Quy trình điều dưỡng (Nursing Process) là nền tảng của thực hành điều dưỡng chuyên nghiệp, giúp điều dưỡng tiếp cận người bệnh một cách có hệ thống, xác định nhu cầu và vấn đề chăm sóc, lựa chọn các can thiệp phù hợp và đánh giá kết quả. Quy trình này không chỉ hỗ trợ tổ chức hoạt động chăm sóc mà còn là phương pháp giúp điều dưỡng vận dụng kiến thức chuyên môn vào quá trình ra quyết định lâm sàng.

Tại Việt Nam, hoạt động chăm sóc người bệnh đã được quy định trong Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023 và được cụ thể hóa trong Thông tư số 31/2021/TT-BYT của Bộ Y tế về hoạt động điều dưỡng trong bệnh viện .¹˒² Trong khi đó, y văn quốc tế tiếp tục có những trao đổi nhằm làm rõ hơn bản chất khoa học của quy trình điều dưỡng. Đáng chú ý, năm 2025, Mary Curry Narayan đề xuất nhìn nhận quy trình điều dưỡng như một “phương pháp khoa học của điều dưỡng” (Nursing's Scientific Method) , trong đó nhấn mạnh vai trò của xây dựng mối quan hệ, giao tiếp và tư duy phản biện trong chăm sóc người bệnh.³

Bài viết giới thiệu những nội dung cơ bản của quy trình điều dưỡng theo quy định hiện hành của Việt Nam, đồng thời trao đổi một số đề xuất mới từ Narayan (2025) và ý nghĩa của những đề xuất này đối với thực hành, quản lý và đào tạo điều dưỡng.

Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023 quy định chăm sóc người bệnh là một nội dung chuyên môn trong quá trình khám bệnh, chữa bệnh. Theo Điều 66 của Luật, nội dung chăm sóc người bệnh bao gồm xác định nhu cầu chăm sóc, chẩn đoán điều dưỡng và chỉ định can thiệp chăm sóc; phân cấp chăm sóc; thực hiện các kỹ thuật can thiệp chuyên môn, hỗ trợ chăm sóc; hướng dẫn người bệnh hoặc thân nhân thực hiện một số hoạt động chăm sóc; theo dõi tình trạng người bệnh và đánh giá kết quả thực hiện can thiệp chăm sóc.¹

Thông tư số 31/2021/TT-BYT ngày 28/12/2021 của Bộ Y tế quy định cụ thể hơn về hoạt động điều dưỡng trong bệnh viện. Theo đó, nhận định lâm sàng và xác định nhu cầu chăm sóc là cơ sở để xác định các can thiệp điều dưỡng phù hợp. Điều dưỡng thực hiện các can thiệp chăm sóc, theo dõi diễn biến và đáp ứng của người bệnh, đánh giá kết quả chăm sóc và điều chỉnh các hoạt động chăm sóc phù hợp với tình trạng thực tế. Các hoạt động này phải được ghi chép đầy đủ, chính xác và kịp thời trong hồ sơ bệnh án theo quy định.²

Trong thực hành lâm sàng, các thành phần của quy trình điều dưỡng có mối liên hệ chặt chẽ và không vận hành một cách tách biệt. Thông tin thu được từ nhận định giúp xác định nhu cầu và vấn đề chăm sóc; vấn đề chăm sóc là cơ sở để xác định mục tiêu và lựa chọn can thiệp; kết quả theo dõi và đánh giá lại cung cấp dữ liệu để tiếp tục hoặc điều chỉnh kế hoạch chăm sóc. Vì vậy, quy trình điều dưỡng cần được hiểu là một chu trình liên tục , được cập nhật theo diễn biến và nhu cầu của từng người bệnh.

Hình 1. Quy trình điều dưỡng trong thực hành lâm sàng.  
Nguồn: Nội dung do tác giả tổng hợp dựa trên Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023 và Thông tư số 31/2021/TT-BYT; đồ họa được thiết kế với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo.

Quy trình điều dưỡng đã được sử dụng trong thực hành điều dưỡng trong nhiều thập kỷ. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của khoa học điều dưỡng, chăm sóc lấy người bệnh làm trung tâm và yêu cầu nâng cao năng lực ra quyết định lâm sàng, cách nhìn nhận về quy trình điều dưỡng cũng tiếp tục được trao đổi và phát triển.

Trong bài báo Nursing's Scientific Method đăng trên American Journal of Nursing năm 2025, Mary Curry Narayan đưa ra bốn đề xuất nhằm phát triển quy trình điều dưỡng: (1) thay thuật ngữ “quy trình điều dưỡng” (Nursing Process) bằng “phương pháp khoa học của điều dưỡng” (Nursing's Scientific Method); (2) bổ sung xây dựng mối quan hệ (Relationship Building) và giao tiếp (Communication); (3) thay thuật ngữ “chẩn đoán điều dưỡng” (Nursing Diagnosis) và “xác định kết quả” (Outcome Identification) bằng “xác định vấn đề/thế mạnh” (Problems/Strengths Identification) và “mục tiêu” (Goals); và (4) nhấn mạnh đây là một phương pháp dựa trên tư duy phản biện (Critical Thinking Methodology).³

Điểm đáng chú ý trong quan điểm của Narayan là xây dựng mối quan hệ điều dưỡng – người bệnh được đặt ở vị trí nền tảng của quá trình chăm sóc. Mối quan hệ dựa trên sự tôn trọng, tin cậy và hợp tác giúp điều dưỡng hiểu rõ hơn nhu cầu, giá trị, ưu tiên và mục tiêu của người bệnh, qua đó hỗ trợ việc xây dựng kế hoạch chăm sóc phù hợp và mang tính cá thể hóa.³

Bên cạnh đó, giao tiếp không chỉ là một hoạt động riêng lẻ mà diễn ra xuyên suốt quá trình chăm sóc. Điều dưỡng cần giao tiếp hiệu quả với người bệnh, gia đình và các thành viên của nhóm chăm sóc để thu thập thông tin, thống nhất mục tiêu, triển khai can thiệp, đánh giá kết quả và bảo đảm tính liên tục của chăm sóc.³

Một nội dung đặc biệt được Narayan nhấn mạnh là tư duy phản biện . Theo cách tiếp cận này, điều dưỡng không đơn thuần thực hiện lần lượt các bước của một quy trình mà phải liên tục phân tích thông tin, nhận diện vấn đề, cân nhắc các lựa chọn và đánh giá kết quả để đưa ra quyết định chăm sóc phù hợp.³ Vì vậy, giá trị của đề xuất không nằm ở việc tạo ra một quy trình hoàn toàn mới mà ở việc làm nổi bật hơn bản chất khoa học và tư duy của thực hành điều dưỡng .

Đề xuất thay thuật ngữ “chẩn đoán điều dưỡng” bằng “xác định vấn đề/thế mạnh” và “xác định kết quả” bằng “mục tiêu” cũng là một điểm đáng chú ý. Đây là đề xuất học thuật của Narayan , không phải sự thay đổi thuật ngữ đang được quy định trong pháp luật hay thực hành điều dưỡng tại Việt Nam. Việc phân biệt này là cần thiết khi tiếp cận và vận dụng các quan điểm quốc tế vào bối cảnh trong nước.

Hình 2. Những điểm nhấn trong đề xuất của Narayan (2025) về “Phương pháp khoa học của điều dưỡng”.  
Nguồn: Tác giả tổng hợp từ Narayan MC. Nursing's Scientific Method: Thinking Critically About the Nursing Process. American Journal of Nursing. 2025;125(10):52–57; đồ họa được thiết kế với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo

Những đề xuất của Narayan không nhằm thay thế quy trình điều dưỡng đang được áp dụng tại Việt Nam, nhưng gợi mở một cách nhìn sâu hơn về cách điều dưỡng sử dụng quy trình trong thực hành . Thực hiện đầy đủ các bước của quy trình là cần thiết, nhưng chất lượng chăm sóc không chỉ được quyết định bởi việc hoàn thành các bước hay ghi chép đầy đủ hồ sơ mà còn phụ thuộc vào khả năng nhận định, tư duy, giao tiếp và ra quyết định của điều dưỡng trong từng tình huống cụ thể.

Trong thực hành lâm sàng, điều này đặt ra yêu cầu hạn chế cách tiếp cận quy trình điều dưỡng chủ yếu như một nhiệm vụ hoàn thiện hồ sơ chăm sóc. Nhận định cần thực sự giúp phát hiện vấn đề; mục tiêu cần phù hợp với nhu cầu của người bệnh; can thiệp cần có căn cứ; và đánh giá phải trả lời được câu hỏi can thiệp đã mang lại kết quả như thế nào. Giao tiếp và xây dựng mối quan hệ với người bệnh cần hiện diện trong toàn bộ quá trình này.

Đối với quản lý điều dưỡng , đánh giá chất lượng thực hiện quy trình chăm sóc vì vậy không nên chỉ dựa vào mức độ đầy đủ của biểu mẫu, mà cần quan tâm đến chất lượng nhận định, tính phù hợp của vấn đề và mục tiêu chăm sóc, sự liên kết giữa nhận định – can thiệp – kết quả, cũng như tính liên tục và cá thể hóa của chăm sóc.

Đối với đào tạo điều dưỡng , cách tiếp cận này gợi ý cần chuyển từ việc chủ yếu yêu cầu sinh viên ghi nhớ và thực hiện đúng trình tự các bước sang phát triển năng lực “ suy nghĩ thông qua quy trình” : biết thu thập dữ liệu có mục đích, phân tích thông tin, nhận diện vấn đề, giải thích lựa chọn can thiệp, giao tiếp với người bệnh và đánh giá kết quả chăm sóc. Đây cũng là nền tảng quan trọng để hình thành năng lực thực hành nghề nghiệp của điều dưỡng trong môi trường chăm sóc ngày càng phức tạp.

Như vậy, giá trị của những cập nhật quốc tế không nằm ở việc thay đổi ngay quy trình hiện hành, mà ở việc giúp chúng ta nhìn nhận đầy đủ hơn về chất lượng thực sự của việc thực hành quy trình điều dưỡng .

Quy trình điều dưỡng là nền tảng của thực hành điều dưỡng chuyên nghiệp, giúp tổ chức hoạt động chăm sóc một cách có hệ thống, liên tục và phù hợp với nhu cầu của người bệnh. Tại Việt Nam, các nội dung cốt lõi của chăm sóc điều dưỡng đã được xác lập trong Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023 và Thông tư số 31/2021/TT-BYT, tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho thực hành điều dưỡng trong bệnh viện.¹˒²

Quan điểm của Narayan (2025) cung cấp thêm một góc nhìn đáng quan tâm: quy trình điều dưỡng không chỉ là chuỗi các bước thực hành mà còn cần được nhìn nhận như một phương pháp tư duy khoa học , trong đó mối quan hệ điều dưỡng – người bệnh, giao tiếp và tư duy phản biện có vai trò quan trọng xuyên suốt quá trình chăm sóc.³ Đây là những gợi mở có giá trị đối với thực hành, quản lý và đào tạo điều dưỡng, nhưng cần được tiếp cận như những đề xuất học thuật , không đồng nhất với các quy định chuyên môn hiện hành của Việt Nam.

Quy trình điều dưỡng không chỉ trả lời câu hỏi “điều dưỡng cần làm gì”, mà còn định hướng “điều dưỡng cần suy nghĩ như thế nào” để đưa ra những quyết định chăm sóc an toàn, phù hợp và lấy người bệnh làm trung tâm.

ThS. Đinh Thị Hằng Nga  
PT. P Điều dưỡng, GV K. Điều dưỡng – Trường ĐHYK Vinh

Tài liệu tham khảo 
1. Quốc hội. Luật Khám bệnh, chữa bệnh số 15/2023/QH15, ngày 09 tháng 01 năm 2023.  
2. Bộ Y tế. Thông tư số 31/2021/TT-BYT ngày 28 tháng 12 năm 2021 quy định hoạt động điều dưỡng trong bệnh viện.  
3. Narayan MC. Nursing's Scientific Method: Thinking Critically About the Nursing Process. Am J Nurs. 2025;125(10):52–57. PMID: 40993874; PMCID: PMC12462674.